Na širem području grada nalaze se ostaci ljudskih naseobina iz bronzanog i gvozdenog doba, a zna se i o postojanju naselja Bistrica tokom XV, XVI veka.
Ekspanzija naseljavanja počinje krajem XVII v, i uslovljena je gradnjom Petrovaradinske tvrđave. Stanovništvo naselja uglavnom čine Srbi - vojnici, zanatlije i trgovci, pa se ono pominje kao Racka (srpska) varoš. Naselje se ubrzano ekonomski razvija, a formirani sloj bogatog gradskog stanovništva, različitih veroispovesti, otkupljuje slobodu za svoj grad 1748. Varoš dobija ime Novi Sad, (Neoplanta, Neusatz, Újvidék) i status slobodnog kraljevskog grada.Tokom revolucije 1848/9 i proglašavanja Srpske Vojvodine, grad je sa Petrovaradinske tvrđave, topovima gotovo uništen. Današnji izgled starog dela Novog Sada potiče uglavnom iz perioda obnove, posle bune, koji je usledio u drugoj pol. XIX v. Od 1929. grad je sedište Dunavske banovine Kraljevine Jugoslavije, a tokom Drugog svetskog rata pod mađarskom je okupacijom. Za vreme zloglasne racije u januaru 1942. okupator je ubilo i pod led, u Dunav bacio veliki broj Novosađana, uglavnom Srba i Jevreja. Danas je Novi Sad administrativni politički, ekonomski, kulturni centar AP Vojvodine, iznikao na temeljima viševekovne multikulturalnosti.
Tokom NATO bombardovanja, u proleće 1999. grad je pretrpeo znatna razaranja u koja spadaju i tri mosta preko Dunava, koja su činila njegovu prepoznatljivu vizuru.
Novi Sad je grad crkava posvećenih Bogorodici.
Pravoslavna CRKVA USPENJA BOGORODICE sazidana je, prema nekim izvorima, 1776. na mestu starijeg hrama. Oslikavanje ikonopisa, tronova i izrada zidnih slika, novog skladnog baroknog zdanja, poverena je vodećim slikarima tog doba: Janku Halkozoviću, Dimitriju Jankoviću, Jovanu Popoviću, Vasiliju Ostojiću, Andreju Šaltisti. Time je ostvarena "jedna od najznačajnijih baroknih celina u srpskoj umetnosti XVIII veka". Crkva Uspenja Bogorodice (Uspenska) spada u red spomenika kulture od izuzetnog značaja, kako po svom arhitektonskom rešenju, tako i po dometima slikarskih i skulptorskih dela koja krase njenu unutrašnjost.
Rimokatolička CRKVA IMENA MARIJINA podignuta je u periodu 1893/5. na mestu starije, prema projektu Đerda Molnara u neogotskom stlu. Oltar u crkvi ukrašen je tirolskom rezbarijom a izvanredno lepi prozori su izrađeni tehnikom vitraža. U crkvi se nalaze orgulje pa se u njoj povremeno održavaju koncerti. Crkva zajedno sa Gradskom kućom i spomenikom Svetozaru Miletiću čini izuzetnu arhitektonsku celinu Trga Slobode.
Ovom skladnom ambijentalnom celinom dominira zgrada Katoličke plebanije - Rimokatoličkog župnog ureda. Sagrađena je 1808. u barokno-klasicističkom stilu po projektu Georga Efingera. U Katoličkoj porti se nalazi i Kulturni centar Novog Sada, mesto najrazličitijih, klasičnih i alternativnih kulturnih dešavanja.
je dobila ime po Grčkoj školi (zgrada na broju 3), koju su bogati trgovci-doseljenici iz Epira, Grci i Cincari, kupili pre bune, za svoju školu. Tokom bune,
u bombardovanju Novog Sada, sa Tvrđave, zgrada je oštećena i ubrzo popravljena. Zbog nedostatka daka 1873. je zaveštana Srpskoj pravoslavnoj velikoj gimnaziji. Najpoznatiji đak škole je Dejan Subotić, kasnije ruski gubernator Mandžurije, sin Savke Subotić, verovatno najpoznatije Novosađanke toga doba.
Zgrada u kojoj se danas nalazi Ogranak SANU u Novom Sadu, izgrađena je u XVIII v. Kao i većina drugih građevina u Novom Sadu i ova strada tokom bombardovanja u buni 1849.. Obnovljena je 1852. a 1861. kupuje je vladika bački Platon Atanacković, koji daje da se izgradi još jedan sprat. Zgrada je po vladici Platonu dobila ime. Tokom više od jednog veka i pored zaveštanja, kojim je darodavac zgradu namenio Srpskom akademskom institutu, njena namena se menjala. Jedno vreme u Platoneumu je bila smeštena Matica srpska o čemu govori tabla na ulazu u zgradu, zatim čitaonica, Druga muška gimnazija, Filozofski fakultet...
Dunavska ulica je jedna od najstarijih i najslikovitijih novosadskih ulica. Niz njenih zgrada, koji se završava na dunavskom šetalištu, prekida Dunavski park.Starije građevine u ulici izgrađene su uglavnom u drugoj polovini XVIII v, a njihov današnji izgled potiče iz vremena obnove posle bune, iz druge polovine XIX v. Živopisnost jednospratnica u Dunavskoj ulici nije preovlađujući utisak, koji posetilac oseti, već dah otmenosti i bogatstva jednog iščezlog vremena, kada su u ulici stanovale: Milica Tomić (u broju 14), glumice Sofija Vujić i Milka Marković (16), Anka Pajević (1)... Sadašnji život Dunavske ulice i njenih uređenih dvorišta, pretvorenih u trgovačko-pešačku zonu punu kafića, restorana, prodavnica, polako briše otmene barokno- klasicističke vizure nekadašnjih vremena. U Dunavskoj ulici se danas nalaze: Gradska biblioteka (br. 1), Turistički informativni centar (27), Muzej grada Novog Sad (29) i Muzej Vojvodine (35-37).
Impozantna građevina u centru grada poznata kao "Bela banovina". Izgrađena je u stilu moderne između 1936/9. kada je Novi Sad bio sedište Dunavske banovine. Projektant je bio Dragiša Brašovan. Danas je sedište Pokrajinske vlade i Skupštine Vojvodine. Bela boja zgrade potiče od bračkog mermera, kojim je njena spoljačnjost obložena. Po lepoti i impozantnosti u unutrašnjosti se ističu svečani hol i stepenište obloženo kamenom iz Karare. Tokom NATO bombardovanja Novog Sada zgrada je oštećena direktnim pogotkom.
Crkvena opština, Jevrejska škola nalaze se u uvek živoj Jevrejskoj ulici i čine skladnu celinu izgradenu 1909. u stilu mađarske secesije. Projektant je bio Lipot Baumhorn. Posle velikog pogroma Jevreja, tokom zloglasne novosadke racije 1942, desio se još jedan 1944. kada su iz ovog hrama preostali novosadski Jevreji odvedeni u logore smrti. Danas se u Sinagogi održavaju muzičke manifestacije vrhunske vrednosti, budući da je njena prelepa velika dvorana izvanredno akustična.
u Novom Sadu (drama, opera, balet) je najstarije kod Srba, osnovano 1861. Prva zgrada pozorišta, poznata kao Dunđerskog pozorište sagrađena u dvorištu današnjeg hotela Vojvodina, izgorela je 1928. Zgrada današnjeg pozorišta izgrađena je 1981. u 120- toj sezoni SNP. Na daskama što život znače ovog pozorišta otpočele su karjere mnogih velikih imena našeg glumišta: Milke Marković, Draginje Ružić, Drage Spasić, Milke Grgurova, Rahele Ferari, Ljubice Ravasi… Od 1956. u SNP-u se održava Ste-rijino pozorje, najznačajniji festival domaće drame kod nas u poslednjih pola veka.
Prema nekim izvorima, ovo je najstarija pravoslavna crkva u Novom Sadu, jer se pominje oko 1730. Zna se da je izgrađena kao zadužbina grčke porodice Bogdanov. Za vreme bune, u bombardovanju grada, teško je oštećena. Iz temelja je obnavlja Marija Trandafil, koja je u crkvi i sahranjena. Ikonostas crkve slikao je Pavle Simić - predstavnik nazarenskog stila u slikarstvu. Na spomeniku ugrađenom na zid crkve prvi put se spominje ime Novi Sad.
10. MATICA SRPSKA
je najstarija ustanova kulture kod Srba, osnovana u Pešti 1826. sa ciljem stvaranja i očuvanja nacionalnih kulturnih vrednosti. U Novi Sad se seli iz Pešte 1864. da bi se posle više selidbi po različitim zgradama u gradu, Matica konačno smestila u zgradu zadužbinu Marije Trandafil, gde se i danas nalazi. Zgradu je projektovao Momčilo Tapavica 1912. u pseudoklasicističkom stilu. U zgradi se između ostalih vrednosti čuva kolekcija portreta znamenitih građana, medu kojima je portret Marije Trandafil.
je dobila ime sredinom XVIII v, jer se njome išlo prema selu Kisaču. Jedna od mnogih kapija grada, gde se obavljala naplata takse za unos robe, nalazila se na njenom kraju. Ulica se intenzivno naseljava krajem XVIII veka. Tu su se izgradile kuće, koje su pripadale mnogim uglednim novosadskim porodicama. Kuća Mileve Marić u Kisačkoj 20, predstavlja primer vojvođanske građanske kuće, koja sa frontalne strane ima mnoštvo prozora. Izgrađena je 1907. po projektu Manojla Petljanskog.
Prostor na kome se nalazi Petrovaradinska tvrđava oduvek je bio pogodan za nastanjivanje. Tragovi prvih naselja datiraju od oko 2000 godina .p.n.e. Današnji izgled Tvrđava dobija počev od 1692, kada posle pobede nad Turcima, kod Slankamena, Austrija počinje gradnju utvrde, po projektu Sebastijana Vobana. "Gibraltar na Dunavu" završen je 1780, a zahvatao je prostor od 112 ha; na bedemima je bilo 1000 puškarnica i 400 topova. Podzemlje Tvrđave dugo je 16 km, a postoji i bunar dubine 39 m. Tu se od kraja XVIII v. nalazio zatvor u kome su bili zatvoreni: Karađorđe sa nekolicinom vojvoda iz I srpskog ustanka, Vasa Pelagić, Anton Gustav Matoš… Delovi Podgrađa ošteceni su u NATO bombardovanju 1999. Danas je to prostor u kom se dešavaju kulturne manifestacije različitog sadržaja, i gde se nalazi stotinjak ateljea poznatih novosadskih umetnika.